Sukiennice

(PL)

 

Na środku Rynku Głównego stoją charakterystyczne dla Krakowa Sukiennice. W XIII w książę Bolesław Wstydliwy w wielkim przywileju lokacyjnym dla miasta wyznaczył jego plan, z miejscem handlu w samym środku. Wkrotce potem wybudowano ratusz, wagę miejską, postrzygalnię, smartruz, jatki oraz kramy. Handel cennym suknem z Flandrii i Niemiec odbywał się w dwuszeregu kramow, ustawionych środkiem rynku w uliczkę. Kupcy - obcokrajowcy mieli obowiązek zatrzymywać się na określony czas w tym miejscu i sprzedawać kupcom zajmującym kramy, sukno - bez możliwości sprzedawania go bezpośrednio mieszkańcom.

 

Żeby uniezależnić handel od pogody, na poczatku XIV wieku kramy zadaszono. Powstala hala targowa, oblebiona z zewnątrz jatkami i kramami innych kategorii.

 

Kazimierz Wielki w 1342 r. stwierdza: "Ktokolwiek z gości przywiezie sukno, ten nie może pierwej sprzedawać go innym gościom jak w czasie jarmarku i nie mniej jak sześć oistawów flandryjskich. Nie może sprzedawać gdzie inedziej tylko w kramach sukiennych i tylko kupcom sukiennym w kramach siedzącym. Od tego wolną jest szlachta. Obcemu gościowi nie wolno sprzedawać cudzego towaru tylko własny, ktory przywiozł do Sukiennic".

 

Ulica była zamykana na noc, by wozy z towarem były bezpieczne.

 

W 1380 - 1400 przebudowano Sukiennice ozdabiając je, kryjąc dachem z gontem. Do hali prowadziły dwie bramy na krótszych bokach budowli, a w środku odbywał się dwukierunkowy ruch wozów i pieszych.

 

W 1555 pożar na Rynku zniszczył Sukiennice, odbudowane następnie na renesansowo. Zadanie powierzono architektowi z Padwy Janowi il Mosca przezywanego "Padovana". Nad halą wybudował pomieszczenia, do których prowadziły klatki na krótszych bokach Sukiennic - i tam handlowali rzemieślnicy nie mający kramów (prawo do kramu dziedziczyło się).

 

Dach został schowany za murem ogniowym, tzw. naddaszem, na ktorego szczycie pojawil się "grzebień" z MASZKARONAMI. To słynne, wykrzywione, ludzko - zwierzęce głowy.

 

W 1601 roku trzeba było usprawnić wzrastający ruch - i wykonano poprzeczne przejście przez Sukiennice ze wschodu na zachód, czyli od Siennej do Szewskiej.

 

Kraków podupadł, a jak na poczatku XIX wieku przystąpiono do porządkowania Rynku, wyburzono "za dużo" w tym gmach ratusza i wagę miejską. Została wieża ratuszowa, Kościoł św Wojciecha i zrujnowane Sukiennice, które też planowano wyburzyć. Udało się je zachować, ale znów plan był taki, by umieścić tam Sejm, Senat, Giełdę kupiecką, władze gminne, izbę handlową, archiwa itd. To wiązało by się z całkowitą zmianą charakteru architektonicznego budowli. Pierwszy prezydent Krakowa Józef Dietl w 1869 roku zdecydował jednak zachować funkcję handlową, a piętro przeznaczyć na reprezentacyjne sale wladz miasta.

 

Podłużna budowla zmieniła charakter przez przełamanie jej ryzalitami, czyli wysuniętymi do przodu częściami budynku nad bramami poprzecznymi w środku budowli. Tamtędy architekt Tomasz Pryliński puścił klatki schodowe wiodące na I piętro. A attyki ozdobiono tradycyjnie już, maszkaronami. Są one karykaturami prezydentów miasta.

 

Dobudowano też podcienia, nawiązując do gotyckiej częsci budowli. Kawiarnie i sklepy na zewnątrz zostału otwarte od strony Rynku, a wewnątrzne wejścia zamurowano, natomiast w środku ustawiono kramy z drobnym handlem - pamiątkarskim.

 

____________

korzystałam z książeczki Leszka Ludwikowskiego "Sukiennice", Warszawa 1978 r., s. 5-9  

 

 

 

 

Słup ogłoszeniowy

(PL)

W Krakowie są także martwe budynki. Choć ten, o którym piszę nie tyle umarł, co zdecydowanie zmienił swoje życie: hotel, który stał się największym w mieście słupem ogłoszeniowym.

 

Hotel Forum mógłby być wizytowką Krakowa: stoi naprzeciwko Wawelu, po drugiej stronie Wisły. Dwadzieścia pięć lat temu to był jeden z najnowocześniejszych budynkow w Krakowie i tętnił życiem. Aż do zamknięcia 9 listopada 2002 r. Przyczyna: wady konstrukcyjne wynikające z nasiąkania fundamentów i zalewania piwnic przez wody płynące obok Wisły. Teraz, od strony Wisły zwykle jest zasłonięty gigantycznymi banerami reklamowymi, a od zaplecza wiedzie inne życie: na piętrach puste i brudne okna. Na parterze kilka placowek handlowych, w piwnicach laserowy paintball i bilardy. Na parkingu hotelowym - tor gogartowy.

 

Ogłoszono przetarg i w szranki stanęło czterech deweloperów. Był rok 2004 i oczywiście nie chodziło o budynek, ale o cztery hektary genialnie położonej ziemii. Spółka Wawel Imos przygotowała koncepcję architektoniczno - urbanistyczną. Wydano decyzję o domowie ustalenia warunków zabudowy. Argumentem był m.in. fakt, że ten teren jest pod ochroną UNESCO. Jednak wątpliwości dziennikarzy budziło, że deweloperzy budyjący obok apartamentowce szybko dostali decyzje pozytywne i nie zostali objęci planem zagospodarowania przestrzennego dla bulwarow nadwiślańskich. Podjęto decyzję o przystąpieniu do opracowania takiego planu w 2007 roku.

 

Powyższa relacja pochodzi z 2009 r. (1)

 

Budynek nadal tam stoi, jak stał. Tylko reklamy się zmieniają.

c.d.n.

 

______

(1) Pisał o tym Tomasz Gawiński, w numerze 47 "Agory" z 22 listopada 2009 roku, s. 24

 

Zaczarowany koń / Enchanted horse / Betoverde paard

(PL)

Dorożki lub inne konne pojazdy są popularne w różnych miastach, jako atrakcje turystyczne. Lecz w Krakowie był dorożkarz, który mówił wierszem. I miał swojego poetę, ktory tylko z nim jeździł, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. Wszak wtedy dorożki były zwyczajnym transportem z taryfą miejską, pozamiejską i nocną. Początkowo wszystkie były dwukonne. Potem od 1857 roku zmieniły się w ramach oszczędności jednokonne, tzw. "cypcerówki", od nazwiska Józefa Cypcera - właściciela przedsiębiorstwa przewozowego. Ruch dorożkarski rozwijał się, więc Rada Miasta musiała wydać w tych latach przepisy drogowe dla pojazdów konnych, m.in. zabraniające wyścigów po ulicach miasta. Ten dorożkarz nazywał się Jan Koczara (zmarł 22 stycznia 1980 r.). Jego syn także był dorożkarzem. A dorożka zderzyła się z samochodem w 1985 r. i odtąd już ta 6-ka nie jeździ. (1)

A Gałczyński pisał tak:

„…Przystanęliśmy pod domem „Pod Murzynami”

(ech, dużo bym dał za ten dom)
I nagle: patrzcie: tak jak było w telegramie:
Przed samymi, uważacie, Sukiennicami

ZACZAROWANA DOROŻKA

ZACZAROWANY DOROŻKARZ
ZACZAROWANY KOŃ

(…)

zawsze będzie w każdym mieście,

zawsze będzie choćby jedna,
choćby nie wiem jaka biedna:

ZACZAROWANA DOROŻKA

ZACZAROWANY DOROŻKAR Z
ZACZAROWANY KOŃ” (2)

 

_______

(1) cytowane za portalem „Magiczny Kraków”

(2) Konstanty Ildefons Gałczyński, „Zaczarowana dorożka” 1946, „Wiersze”, wydawnictwo Czytelnik 1956 r., s. 218 i 220

Nocna kiełbasa / Night sausage / Nach worst

(PL)

Pojawiają się około 19.00 albo później.  Samochód dostawczy, przed nim prostokątna wanienka pod rożen, na kilkanaście kiełbas na raz. Menu wąskie, acz specjalistyczne: kiełbasa, bułka, musztarda.  Można wybrać zestaw z oranżadą lub bez. Nikt nie grymasi, że nie ma na przykład piwa. Wielu oranżada pachnie sentymentalnie przyjemną stroną przeszłości. Tą, kiedy za komuny z radością chłeptało się, jako dziecko, czerwoną czy żółtą oranżadę z butelki czy woreczka. 

To jest miejsce pod Halą Targową na Grzegórzkach, gdzie w dzień normalnie toczy się życie, handlują kioski, budki i sklepy, a przez wiadukt górujący nad placem pędzą pociągi. Wieczorem to wszystko cichnie, zwija się i gaśnie. Zjeżdżają się Krakowianie na kiełbaskę. Widać ten dostawczak z daleka, czasem ognia trochę błyśnie. Stoi się w kolejce, która liczy sobie i po kilkanaście osób, potem stoi się przy stoliku obok i się je w milczeniu, czasem ciasno, ramię w ramię. Niektórzy biesiadują koło swoich samochodów, kładąc tacki na masce, żeby pokroić kiełbasę. Inni odgryzają po kawałku nadzianej na widelec, bez obciachu.

W Rynku Głównym i na Kazimierzu pełno knajp, ale niektórzy tam już nie zdążyli, zmęczeni po pracy, siłowni, po spotkaniach. A niektórzy mają ochotę nie tylko na ten smak tutaj, ale mają chęć znaleźć się w środku obrazka, na środku placu pod Halą, w przypadkowym właściwie, nieistniejącym na mapie turystycznej miasta, miejscu. Mieszkaniec Krakowa, nawet jak tamtędy tylko przejeżdża nie zatrzymując się na jedzenie, to odruchowo popatrzy, czy sprzedawacy kiełbasek są? Są!

A jeśli ich nie ma, to dlaczego? Za wcześnie? Mają urlop? Krakowianie lubią to, że oni tam stoją wiecznie i te kiełbaski pieką, bo to jest dla wtajemniczonych. I do trzeciej w nocy. Jeśli pomyśleć, gdzie się zebrało trochę ludzi w Krakowie nocą, to na pewno znajdzie się kogoś w Rynku Głownym i parę postaci tam, maczających chleb w musztardzie.

Jeśli zajrzycie tam jako turyści, patrzcie z daleka. Przyjrzyjcie się tak, jak się przygląda legendzie, która się dzieje "tu i teraz" i o której wnuki waszych krakowskich rówieśników kiedyś sobie opowiadać będą… że były takie pieczone kiełbaski pod Halą Targową na Grzegórzkach…

Kamienny pies / Stone dog / Steen hond

(PL, EN)

Pewien człowiek miał psa, zwykłego mieszańca. Podczas ktoregoś wspolnego spaceru, człowiek ów dostał zawału i upadł na chodnik. To było w okolicy Mostu Grunwaldzkiego. Zabrało go pogotowie, a  pies został i czekał.

Rok.

Czlowiek umarł. Krakowianie dokarmiali go, obserwowali, stopniowo powstawała legenda. To było na koniec XX wieku, psa już nie ma, ale… jednak jest. Stoi nad Wisłą, wyrzeźbiony przez Broniława Chromego. Tego samego, który wyrzeźbił smoka Wawelskiego, zionącego prawdziwym ogniem nieopodal. (I słynne mrówki, z kamiennymi odwłokami).

Rzeźbę psa najpierw pomyślano, obdyskutowano, nawet z kłótniami: stawiać czy nie stawiać. Aktorzy, piosenkarze zaangażowali się po stronie Krakowskiego Towarzystwa Opieki nad zwierzętami, które mówiło: stawiać!

Pies siedzi nad Wisłą. Dziwi tylko fakt, że siedzi w ludzkiej dłoni. Jakby to o opiekuńczość człowieka chodziło, a nie o wierność psa. Ja bym usunęła tę rękę. Niechby siedział sam. Tak jak wtedy, kiedy czekał.

*

Some man had a dog, plain crosbreed. Once, during having a walk with a dog, the man got a heart attack and fell down a sidewalk. It was close to the Grunwaldzki Bridge. The ambulanse took him to the hospital. The dog stayed there and was waiting.

He was waiting for one year.  

The Man died. Cracowians fed a dog, they were observing him and the legend of The Waiting Dog was growing. They also named him “Dżok”. It was the end of XX century, the dog died, but… he still exists. He stands by the river Wistula, sculpted by Bronisław Chromy. The same sculptor who created the Wawel’s Dragon that breathes real fire, close to this place (and famous ants with stone abdomens)

The sculpture „Dżok” first were discussed, some rows even happened about the issue: put it by the river or not. Actors, singers were engaged on the part of Cracow Pet Care Association, that was saing: yes! for “Dżok”.

Dżok sits by the river. The only surprising thing is that he sits in man’s hand. As if it was about human’s caregiving, bot about dog’s fidelity.  I would have removed this hand. He should have sat alone. Such as when he was waiting.

Doskonałe jedzenie za wielką szybą / Perfect food behind a big window / Perfekt eten achter het groote glas

(PL, EN, NL)

Jest takie jedno miejsce do którego mam wielokrotny sentyment.

Po pierwsze dlatego, że ma ogromną ścianę z szyby, z widokiem na Planty (park otaczający Stare Miasto)

Po drugie dlatego, że jak pierwszy raz tam przyszłam, to patrząc na ceny, nie obiecywałam sobie zbyt wiele. Tymczasem… do dziś mnie zaskakują. Jeszcze nie spróbowałam całego menu, ale jak dotąd, każde danie śniadaniowe (naleśnik z serem, tak puszystym, słodkim twarożkiem, że się może śnić nad ranem, przed śniadaniemJ) jak i obiadowe (moim faworytem są pierogi z soczewicą) było dla mnie zaskoczeniem: było o poziom albo dwa lepsze, niż się spodziewałam, nawet już wtedy, gdy wiedziałam, że tam szanują jakość dań.

Po trzecie dlatego, że to budynek NOT-u, a krzesła, nawiązując do historii tego miejsca, są ilustrowane rysunkami kreślarskimi. Jakby człowiek ocierał się o dawną pracownię architektoniczną…

Po czwarte dlatego, że na ścianie jest umieszczona półka z książkami. Nie wiem, czy biorą udział w bookcrossingu (www.bookcrossing.pl), czy to tylko element stałego designu. Jednak wkrótce pójdę  się dowiedzieć, dla Was i dla siebie, czy można tam buszować i bookcrossingować.
 

Polecam: www.smakolyki.eu

 

*

There is a place that I feel “multiplied” sentiment toward it.

First, because there is a huge wall of glass in this place, with view on Planty (the park that surrounds the Old City).

Second, because when I fist came in and read menu and prices I didn't expect much. Meanwhile... they still surprise me. I have not tasted the whole menu yet, but so far every breakfast (a panecake with cottage cheese, light as a cloud, like a sweet dream in the morning, just before a breakfast) and every lunch (my favoritte meal is dumplings with lentils - sounds strange? Just taste it!) were surprice for my: it was one or two classes beter than I had expected. Even then when I had already knew they cared of the quality of meals.

Third, because it is NOT building (Chief Thechnical Organization) and the chairs, corresponding with the history of the place, have been illustrated with technical drawings. It is like touching the atmosphere of oldfashioned architectural office...

Forth, because the shelf full of books hangs on the wall. I do not know whether they take part in bookcrosing action (www.bookcrossing.com), or  it is a part of design. Soon I will go and ask, for You and me, whether it is possible to romp among the books and exchange the books also.

I recommend: www.smakolyki.eu 

*

Het is zo'n plek waarbij ik meerdere positieve gevoelens heb.

Ten eerste omdat je naar buiten kijkt door een enorm groot glazen venster als naar een theater scene. Op het podium, net voor je ogen, paraderen allerlei figuren, de achtergrond is groen - Planty - het park, dat de Oude Stad omringt.

Ten tweede omdat de prijzen me nog steeds verbazen. Ze beloven geen top kwaliteit maar niets is minder waar. Ik heb nog lang niet alle menu keuzes uitgeprobeerd, maar tot nu toe geeft elk ontbijt of lunch gerecht me een aangename verassing. Over de pannenkoeken met luchtige zoete kwark droom ik lang voor mijn ontbijt. Tot mijn favoriete lunch gerecht behoort ravioli gevuld met linzen. Klinkt vreemd? Proef maar een keertje!

Ten derde omdat het restaurant zich in het voormalige NOT (vereniging van technici) gebouw bevindt. De stoelen zijn versierd met technische tekeningen die verwijzen naar de geschiedenis van deze plek. Je schurkt tegen de nostalgische sfeer aan van oude architecten bureaus uit de tijden waarin het tekenwerk nog handmatig uitgevoerd werd.

Ten vierde omdat op de muur een boekenplank is geplaatst. Ik weet niet of ze meedoen met bookcrossing of dat het alleen een vast design element is, maar ik ga daar naar vragen, voor mijzelf en ook voor jullie.

Kennen jullie die actie in Nederland? (www.bookcrossing.nl).

 

Mijn advies: www.smakolyki.eu  

Two towers / Twee torens / Dwie wieże

(EN, NL, PL)
 

There were two builders of towers. There were also brothers. They had been given a task to build two towers on the Mariacki’s church in Krakow. The older brother finished his work first. His tower was high, slim and finished with a gothic helmet on it. Everybody congratulated him and he was proud and happy. He become famous and was invited to Hungary to supervise the building of the palace. After some time he dropped in Krakow for a while and he noticed that the second tower had stronger structure and probably would be higher than his own one, when it would be finished. He stayed at the inn at the Main Squere. He was drinking wine, sitting silent, jealous, watching progress in construction. The messengers from the king of Hungary were being sent for him but he was not able to leave Krakow.

One evening younger brother joined him. They had grievances to each other. The older brother blamed his younger brother for changing mutual arrangements. The younger one blamed the older one for leaving him alone with no help and piece of advise, before finishing the second tower. He said also that his tower would be higher and better and even if his brother’s tower had been the first one it would not be the highest and the best one, any longer. Then the older one jumped and stabbed the younger one with a knife, killing him. Soon, he was himself sentenced to death and he was executed at the Main Squere. The city decided not to finish the second tower – it was covered with a helmet, but not the gothic one, because the times changed in the meantime. It was covered with the renaissance one.
 

We don’t know the names of the brothers, because the city council removed their names from all the documentation. Probably, one day the gold knob on the top of the higher tower will reveal the secret. The older brother, proud and happy after finishing his tower, could, as was the custom, insert the history of construction and the name of the builder written on durable parchment, to the knob…

Based on "Legends and Tales about Krakow", Bronisław Heyduk
 

*

Er waren eens twee bouwers van torens. Ze waren ook broers. Ze kregen de opdracht om twee torens te bouwen boven de Mariakerk in Krakau. De oudere broer had zijn taak als eerste beëindigd. De toren was lang, slank en bedekt met een gotische koepel.

Iedereen feliciteerde hem met zijn prestatie dus hij was trots en blij. Hij was zeer populair en kreeg een uitnodiging van Hongarije om toezicht te houden op de bouw van het paleis. Weldra kwam hij naar Krakau voor een kort bezoekje en zag dat de tweede toren een sterkere structuur had en waarschijnlijk hoger zou worden dan zijn eigen toren. Hij bleef logeren in de herberg bij de Markt. Hij zat in stilte, dronk wijn en keek met jaloezie naar de voortgang van de bouw. De koning van Hongarije stuurde boodschappers naar hem toe, maar de bouwer was niet in staat om Krakau te verlaten.

Op een avond sluit de jongere broer zich bij hem aan. Ze beschuldigen elkaar. De oudere broer beschuldigt de jongere dat hij zich niet houdt aan de afspraken. De jongere zei ook dat zijn toren hoger en beter zal worden en hoewel de toren van de oudere broer de eerste was, die nooit meer hoger of beter zal zijn. Toen sprong de oudere broer op en stak de jongere dood met een mes. Al snel werd hij ter dood veroordeeld en geëxecuteerd op de Markt. De stad besloot de bouw niet meer voort te zetten en slechts op de toren een koepel te plaatsen, maar de tijden waren veranderd en de koepel is in renaissance stijl.

We kennen de namen van de broers niet, omdat de gemeenteraad ze gewist heeft uit de boeken en documenten. Misschien zal op een dag de gouden bal op de top van de hogere toren het geheim onthullen. De oudere broer mocht, zoals de gewoonte was, daar een bericht op perkament in stoppen met de geschiedenis van het gebouw en de naam van de auteur...

Gebaseerd op "Legenden en verhalen over Krakau" van Bronislaw Heyduk

*

Było raz dwóch budowniczych wież. Byli także braćmi. Otrzymali zadanie, żeby wybudować dwie wieże na kościele Mariackim w Krakowie. Starszy brat skończył swoje zadanie pierwszy. Jego wieża był wysoka, smukła i przykryta gotyckim hełmem. Każdy mu gratulował dzieła, więc był dumny i szczęśliwy. Stał się popularny i został zaproszony na Węgry, żeby nadzorować budowę pałacu. Niebawem wpadł na krotko do Krakowa i zobaczył, że druga wieża ma mocniejszą strukturę i prawdopodobnie będzie wyższa, niż jego własna. Został w gospodzie w Rynku Głównym. Pił wino, siedząc w milczeniu, zazdrosny, obserwując postępy w budowie. Posłańcy byli wysyłani przez króla Węgier, ale budowniczy nie mógł opuścić Krakowa.

Któregoś wieczoru młodszy brat dołączył do niego. Mieli do siebie wzajemnie pretensje. Starszy brat oskarżał młodszego o niedotrzymywanie ustaleń. Młodszy z kolei oskarżał starszego o zostawienie go samego z drugą wieżą, bez pomocy i rady. Powiedział też, że jego wieża będzie wyższa i lepsza i nawet jeśli wieża brata była pierwsza, nie będzie już dłużej ani wyższa ani lepsza. Wtedy starszy brat skoczył i dźgnął brata nożem, zabijając go. Wkrótce sam został skazany na śmierć i stracony na Rynku Głównym. Miasto zdecydowało się nie kończyć budowy i przykryło wieżę hełmem, ale że czasy się zmieniły – renesansowym.

Nie znamy nazwisk braci, ponieważ rada miasta wymazała je z ksiąg i dokumentów. Być może któregoś dnia złota gałka na szczycie wyższej wieży ujawni tajemnicę, ponieważ starszy brat, dumny z budowy, mógł, jak to było w zwyczaju, umieścić w niej, na trwałym pergaminie, historię budowy i nazwisko autora…

W oparciu o „Legendy i opowieści o Krakowie” Bronisława Heyduka.